Fotox92s: Rimaldas Viksraitas
Tekst: Rimaldas Viksraitas , Martin Parr
Redactie: Martin Parr
Uitgever: White Space Gallery
80 paginax92s
20.9x9x29.7 cm
ISBN: 9780955739460
Prijs: x8042,99

Na te zijn x91ontdektx92 door Martin Parr werd de Litouwse fotograaf Rimaldas Viksraitis in 2009 op het fotofestival in Arles beloond met de Discovery Award for New Photography. Dit jaar werd, ter gelegenheid van zijn eerste solotentoonstelling in Groot-Brittannixeb, een selectie uit zijn werk gebundeld in de mooie catalogus Grimaces of the Weary Village.
De cover lijkt op een doos fotopapier en de fotox92s in het boek zijn afgedrukt als x91vintage printx92. Dat moet de lezer het gevoel geven een haast fysieke schat aan prints voor het eerst in handen te hebben. Dat Viksraitis in Litouwen een lange staat van dienst heeft doet hier weinig aan af.
Buiten de mooie vormgeving hebben de fotox92s inhoudelijk ook veel te bieden. De lezer maakt een reis door het Litouwse platteland die steeds vreemder van karakter wordt. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie zakte hier de Litouwse landbouwsector ineen. Jongeren keerden massaal het platteland de rug toe en al wat restte waren spooksteden bevolkt door de verworpenen der aarde. In deze spooksteden fotografeerde Viksraitis plattelanders, vaak onder invloed van alcohol, en veelal omringt door dieren. De doorleefde huizen zijn net stallen waarin mens en dier een symbiose vormt. Meestal in harmonie, maar soms in een ruw contrast. Enerzijds worden de dieren genadeloos over de kling gejaagd, anderzijds nemen geiten, kippen en ganzen deel aan het gezinsleven.
Van enige gxeane met betrekking tot de armoede of de alcoholproblemen en het daaraan gekoppelde rariteitenkabinet lijkt geen sprake. De bewoners figureren in beschonken toestand, vaak naakt of in een obscene houding zonder zich te storen aan de aanwezige fotograaf.
Niet zelden worden Viksraitis fotox92s vergeleken met Richard Billinghamx92s Rayx92s a Laugh (2000) of Boris Mikhailovx92s Case History (1999). Maar anders Billingham fotografeerde Viksraitis niet zijn directe familieleden. Viksraitis bezocht de desolate streek uit zijn jeugd en werd door de bewoners in hun woningen en leven toegelaten. Met een camera vastgebonden aan zijn fiets trok hij langs verschillende woningen en legde de bewoners vast. Daarin lijkt zijn werkwijze eerder op die van de in Zuid-Afrika werkende Roger Ballen ten tijde van diens publicaties Dorps (1986) en Platteland (1994). Viksraitis blijft dus een buitenstaander en anders dan Boris Mikhailov vereenzelvigd Vikskraitis zich minder met deze mensen, ook al zijn in het boek verschillende zelfportretten opgenomen.
Vikskraitis biedt een beeld van een verdwijnende disfunctionele samenleving die gebukt gaat onder alcoholmisbruik en verpaupering. In zijn fotox92s staat tegenover hilariteit de disintegratie van een samenleving en een volharding in overlevingskracht. De tegenstelling tussen humor en gruwel is een terugkerend thema bij veel fotografen die met vergelijkbare onderwerpen werken als Viksraitis. Naast de eerder genoemde Richard Billingham, Boris Boris Mikhailov is ook de een vergelijking met Roger Ballen, bij wie dieren eveneens een bijzondere functie vervullen, te maken.
In zijn het voorwoord schrijft Parr: x91The resulting images, published here, are slightly insane and wonderfully surreal. They are quite compelling, and, if I spoke Lithuanian, I would love to join in the party. However, as this will never happen, Viksraitis provides us with a ring-side seat, with all the emotion, the drink and the ensuing madness. Maar zoals de discussie vaak gaat over fotografie met gelijksoortige onderwerpen, blijft het, zoals Parr terecht beschrijft, kijken vanaf een veilige afstand.

xa9 Rimaldas Viksraitas

Fotox92s: Alec Soth
Tekst: Alec Soth, Geoff Dyer
Uitgever: Walker Art Centre
288 paginax92s
20 x 26 cm
ISBN: 9780935640960
Prijs: x80 48,99

Alec Soth (1969) is een druk bezet man. Hij fotografeert, houdt een weblog bij, en produceert boeken voor zichzelf en anderen. Zijn uitgeverij Little Brown Mushroom gaf naast zijn eigen boeken ook onder andere werk uit van Magnum-collega Trent Parke. Boeken die vaak vlak na verschijnen collector items bleken.
Dit jaar verscheen From here to there: Alec Sothx92s America, een catalogus die werd uitgegeven bij de overzichtstentoonstelling van Alec Soth die gehouden werd in het Walker Art Centre. From here to there is een overzichtswerk dat je, indien liefhebber van Soth, niet mag laten liggen. Want, waar catalogi, ondanks goede fotografie, vaak niet verder dan een duffe opsomming van het werk van een fotograaf, waarbij de teksten vaak het interessants zijn, is hier iets anders aan de hand. De eerste aanblik van het boek doet al vermoeden dat dit geen visieloos overzichtswerk betreft. De knalgele kaft die zowel dienst doet als visitekaart van Soth en enthousiasmerende inhoudsopgave (met teksten als x91Learn how to repel womenx92 en x91Finding love on the internetx92). Maar in alle ernst, in dit zeldzame geval is er een prachtige balans gevonden tussen beeld en tekst, waarin essays, interviews en gedichten losjes zijn vermengd door de foto-essays.
Zo zijn onder meer essays opgenomen van curator Siri Engberg, curator and kunsthistoricus Britt Salvesen en criticus Barry Schwabsky waarin het werk van Soth wordt geduid. Ook schrijver Geoff Dyer, onder meer bekend van het briljante The ongoing moment, levert met zijn stuk x91Riverrunx92 een bespiegeling op Sothx92s bekendste boek Sleeping by the Mississippi (2004). Tot slot schreef August Kleinzahler als bijdrage het gedicht "Sleeping It Off in Rapid City".
Soth kan zelf ook schrijven. In zijn vaak grappige stukjes, afkomstig van zijn blog, behandelt Soth onderwerpen als titels van fotoboeken, waarin voornamelijk titels met daarin het woord x91Americanx92 het moeten ontgelden. Andere stukken gaan over zijn toetreding tot het Magnum-agentschap of de wijze waarop zijn naam dient te worden uitgesproken, namelijk klinkend als x91bothx92. De stukken van Soth zijn op rode bladzijden afgedrukt en zorgen voor de nodige onderbrekingen in het boek.
From here to there bevat meer dan tweehonderd fotox92s gemaakt in de periode 1994-2010. Door zijn constante reislust en werkwijze wordt Soth vaak in de traditie van Robert Frank, William Eggleston en Stephen Shore geplaatst. Veelal zijn zijn fotox92s gemaakt met een groot formaat camera. Het werk van Soth bestaat vooral uit prachtige verstilde portretten, stills en landschappen, waarin aandacht gevraagd wordt voor de schoonheid van het banale.
In From here to there zijn verschillende foto-essays gegroepeerd waaronder fotox92s uit zijn bekendste werk Sleeping by the Mississippi en Niagara. Daarnaast is ook minder bekend werk van Soth opgenomen zoals de zwart-wit portretten uit het begin van zijn relatief jonge carriere, of zijn recente Broken Manual dat handelt over individuen die de beschaafde wereld de rug toekeerden en zich teruggetrokken hebben op afgelegen en moeilijk bereikbare plekken. Tenslotte is in From here to there het artiestenboekje The loniest man in Missouri waarbij Soth, zoals de titel al aangeeft, op zoek gaat naar een eenzame man. Het boekje bereikt een al even verrassende als ontroerende climax.
Wat From here to there aantoont is dat Magnum tussen 2004 en 2006 met Alec Soth een van de meest interessante jonge fotografen in stal heeft gehaald.

xa9 Alec Soth

http://alecsoth.com
http://littlebrownmushroom.com/

Fotoxe2x80x99s: Rimaldas Viksraitas
Tekst: Rimaldas Viksraitas , Martin Parr
Redactie: Martin Parr
Uitgever: White Space Gallery
80 paginaxe2x80x99s
20.9x9x29.7 cm
ISBN: 9780955739460
Prijs: xe2x82xac42,99

Na te zijn xe2x80x98ontdektxe2x80x99 door Martin Parr werd de Litouwse fotograaf Rimaldas Viksraitis in 2009 op het fotofestival in Arles beloond met de Discovery Award for New Photography. Dit jaar werd, ter gelegenheid van zijn eerste solotentoonstelling in Groot-Brittannixc3xab, een selectie uit zijn werk gebundeld in de mooie catalogus Grimaces of the Weary Village.
De cover lijkt op een doos fotopapier en de fotoxe2x80x99s in het boek zijn afgedrukt als xe2x80x98vintage printxe2x80x99. Dat moet de lezer het gevoel geven een haast fysieke schat aan prints voor het eerst in handen te hebben. Dat Viksraitis in Litouwen een lange staat van dienst heeft doet hier weinig aan af.
Buiten de mooie vormgeving hebben de fotoxe2x80x99s inhoudelijk ook veel te bieden. De lezer maakt een reis door het Litouwse platteland die steeds vreemder van karakter wordt. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie zakte hier de Litouwse landbouwsector ineen. Jongeren keerden massaal het platteland de rug toe en al wat restte waren spooksteden bevolkt door de verworpenen der aarde. In deze spooksteden fotografeerde Viksraitis plattelanders, vaak onder invloed van alcohol, en veelal omringt door dieren. De doorleefde huizen zijn net stallen waarin mens en dier een symbiose vormt. Meestal in harmonie, maar soms in een ruw contrast. Enerzijds worden de dieren genadeloos over de kling gejaagd, anderzijds nemen geiten, kippen en ganzen deel aan het gezinsleven.
Van enige gxc3xaane met betrekking tot de armoede of de alcoholproblemen en het daaraan gekoppelde rariteitenkabinet lijkt geen sprake. De bewoners figureren in beschonken toestand, vaak naakt of in een obscene houding zonder zich te storen aan de aanwezige fotograaf.
Niet zelden worden Viksraitis fotoxe2x80x99s vergeleken met Richard Billinghamxe2x80x99s Rayxe2x80x99s a Laugh (2000) of Boris Mikhailovxe2x80x99s Case History (1999). Maar anders Billingham fotografeerde Viksraitis niet zijn directe familieleden. Viksraitis bezocht de desolate streek uit zijn jeugd en werd door de bewoners in hun woningen en leven toegelaten. Met een camera vastgebonden aan zijn fiets trok hij langs verschillende woningen en legde de bewoners vast. Daarin lijkt zijn werkwijze eerder op die van de in Zuid-Afrika werkende Roger Ballen ten tijde van diens publicaties Dorps (1986) en Platteland (1994). Viksraitis blijft dus een buitenstaander en anders dan Boris Mikhailov vereenzelvigd Vikskraitis zich minder met deze mensen, ook al zijn in het boek verschillende zelfportretten opgenomen.
Vikskraitis biedt een beeld van een verdwijnende disfunctionele samenleving die gebukt gaat onder alcoholmisbruik en verpaupering. In zijn fotoxe2x80x99s staat tegenover hilariteit de disintegratie van een samenleving en een volharding in overlevingskracht. De tegenstelling tussen humor en gruwel is een terugkerend thema bij veel fotografen die met vergelijkbare onderwerpen werken als Viksraitis. Naast de eerder genoemde Richard Billingham, Boris Boris Mikhailov is ook de een vergelijking met Roger Ballen, bij wie dieren eveneens een bijzondere functie vervullen, te maken.
In zijn het voorwoord schrijft Parr: xe2x80x98The resulting images, published here, are slightly insane and wonderfully surreal. They are quite compelling, and, if I spoke Lithuanian, I would love to join in the party. However, as this will never happen, Viksraitis provides us with a ring-side seat, with all the emotion, the drink and the ensuing madness. Maar zoals de discussie vaak gaat over fotografie met gelijksoortige onderwerpen, blijft het, zoals Parr terecht beschrijft, kijken vanaf een veilige afstand.

xc2xa9 Rimaldas Viksraitas

Fotoxe2x80x99s: Alec Soth
Tekst: Alec Soth, Geoff Dyer
Uitgever: Walker Art Centre
288 paginaxe2x80x99s
20 x 26 cm
ISBN: 9780935640960
Prijs: xe2x82xac 48,99

Alec Soth (1969) is een druk bezet man. Hij fotografeert, houdt een weblog bij, en produceert boeken voor zichzelf en anderen. Zijn uitgeverij Little Brown Mushroom gaf naast zijn eigen boeken ook onder andere werk uit van Magnum-collega Trent Parke. Boeken die vaak vlak na verschijnen collector items bleken.
Dit jaar verscheen From here to there: Alec Sothxe2x80x99s America, een catalogus die werd uitgegeven bij de overzichtstentoonstelling van Alec Soth die gehouden werd in het Walker Art Centre. From here to there is een overzichtswerk dat je, indien liefhebber van Soth, niet mag laten liggen. Want, waar catalogi, ondanks goede fotografie, vaak niet verder dan een duffe opsomming van het werk van een fotograaf, waarbij de teksten vaak het interessants zijn, is hier iets anders aan de hand. De eerste aanblik van het boek doet al vermoeden dat dit geen visieloos overzichtswerk betreft. De knalgele kaft die zowel dienst doet als visitekaart van Soth en enthousiasmerende inhoudsopgave (met teksten als xe2x80x98Learn how to repel womenxe2x80x99 en xe2x80x98Finding love on the internetxe2x80x99). Maar in alle ernst, in dit zeldzame geval is er een prachtige balans gevonden tussen beeld en tekst, waarin essays, interviews en gedichten losjes zijn vermengd door de foto-essays.
Zo zijn onder meer essays opgenomen van curator Siri Engberg, curator and kunsthistoricus Britt Salvesen en criticus Barry Schwabsky waarin het werk van Soth wordt geduid. Ook schrijver Geoff Dyer, onder meer bekend van het briljante The ongoing moment, levert met zijn stuk xe2x80x98Riverrunxe2x80x99 een bespiegeling op Sothxe2x80x99s bekendste boek Sleeping by the Mississippi (2004). Tot slot schreef August Kleinzahler als bijdrage het gedicht "Sleeping It Off in Rapid City".
Soth kan zelf ook schrijven. In zijn vaak grappige stukjes, afkomstig van zijn blog, behandelt Soth onderwerpen als titels van fotoboeken, waarin voornamelijk titels met daarin het woord xe2x80x98Americanxe2x80x99 het moeten ontgelden. Andere stukken gaan over zijn toetreding tot het Magnum-agentschap of de wijze waarop zijn naam dient te worden uitgesproken, namelijk klinkend als xe2x80x98bothxe2x80x99. De stukken van Soth zijn op rode bladzijden afgedrukt en zorgen voor de nodige onderbrekingen in het boek.
From here to there bevat meer dan tweehonderd fotoxe2x80x99s gemaakt in de periode 1994-2010. Door zijn constante reislust en werkwijze wordt Soth vaak in de traditie van Robert Frank, William Eggleston en Stephen Shore geplaatst. Veelal zijn zijn fotoxe2x80x99s gemaakt met een groot formaat camera. Het werk van Soth bestaat vooral uit prachtige verstilde portretten, stills en landschappen, waarin aandacht gevraagd wordt voor de schoonheid van het banale.
In From here to there zijn verschillende foto-essays gegroepeerd waaronder fotoxe2x80x99s uit zijn bekendste werk Sleeping by the Mississippi en Niagara. Daarnaast is ook minder bekend werk van Soth opgenomen zoals de zwart-wit portretten uit het begin van zijn relatief jonge carriere, of zijn recente Broken Manual dat handelt over individuen die de beschaafde wereld de rug toekeerden en zich teruggetrokken hebben op afgelegen en moeilijk bereikbare plekken. Tenslotte is in From here to there het artiestenboekje The loniest man in Missouri waarbij Soth, zoals de titel al aangeeft, op zoek gaat naar een eenzame man. Het boekje bereikt een al even verrassende als ontroerende climax.
Wat From here to there aantoont is dat Magnum tussen 2004 en 2006 met Alec Soth een van de meest interessante jonge fotografen in stal heeft gehaald.

xc2xa9 Alec Soth

http://alecsoth.com
http://littlebrownmushroom.com/

Roger Ballen
 
Photographs 1969-2009 (2010)
teksten: Ulrich Pohlmann
gebonden 30 x 23 cm
144 paginax92s
uitgever: Kerber Verlag
ISBN: 9783866784628

 
Dorps (2011)
gebonden 29 x 25 cm
160 paginax92s
uitgever: Protea Boekhuis
ISBN: 9781869193942

Het zijn de door inteelt getekende koppen zoals die van Dresie en Casie waarmee de Amerikaan Roger Ballen (1950) in de jaren negentig wereldroem vergaarde. De tweeling vormt een van de centrale fotox92s in Ballenx92s publicatie Platteland, Images from Rural South Africa (1994) dat bol stond van fotox92s met arme blanken, niet zelden mentaal beperkt, die zich in de marge van de samenleving bevonden.

De portretten werden gepubliceerd tijdens de zwanenzang van Apartheid. In Zuid-Afrika werden de fotox92s afgeserveerd als grotesk en racistisch. Ballen werd van verraad beschuldigd en werd met de dood bedreigd. Buiten Zuid-Afrika steeg zijn roem echter exponentieel. Platteland bleek voor Ballen de springplank naar internationaal succes, maar vormde tevens een kentering in zijn al even grillige als afwisselende oeuvre. Onlangs verschenen twee interessante titels, Dorps en Roger Ballen, Photographs 1969-2010, met oud en nieuw werk van Ballen.

Ballens oeuvre laat zich moeizaam omschrijven. Dat komt mede doordat de context waarin zijn werk steeds weer wordt gepresenteerd steeds veranderd. Voor een deel is Ballen hier zelf debet aan. De beroemde fotox92s uit Platteland keren steevast terug in andere publicaties, zoals Outland (2001) en Shadow Chamber (2005) waarin de fotox92s de specifiek Zuid-Afrikaanse context verliezen en in een breder psychologische geheel worden gepresenteerd.

Een zwaktebod? Niet perse! Vooral Outland is een sterk, op zichzelf staand boek, dat nogal eens onterecht als derde deel in een trilogie wordt geplaatst. Nee, Outland bevatte nieuwe fotox92s alsmede fotox92s uit Platteland en het eerder verschenen Dorps, Small Towns of South Africa (1986).

Onlangs verscheen bij de Zuid-Afrikaanse uitgeverij Protea Broekhuis een uitgebreide heruitgave van dit boek. Het is een verstandige keuze van de uitgever, want Ballens werk is nog steeds populair en Dorps en Platteland zijn twee moeilijk verkrijgbare titels.

Dorps is vormgegeven zoals Platteland en kan gezien worden als een voorbode van Ballens meesterwerk. Waar Platteland echter slechts uit portretten bestaat, daar bevat Dorps meer fotox92s van interieurs en architectuur. Zo nu en dan portretteerde Ballen de bewoners van deze woningen, een werkwijze die hij voor Platteland geheel zou toepassen.

Het idee voor Dorps ontstond toen Ballen voor een mijnbouwbedrijf talloze kleine Zuid-Afrikaanse dorpjes bezocht. Hij kwam erachter dat de klassieke bouwstijl van deze dorpjes plaats maakte voor modernere gebouwen en ter herinnering diende te worden vastgelegd. De fotox92s van voorgevels, artefacten, oude huisjes en de bewoners doen een grote invloed van Walker Evans vermoeden. De stijlkenmerken waarmee Ballen later zo beroemd zou worden zijn in Dorps voor het eerst aanwezig. Vooral de portretten van de bewoners zijn overduidelijk een soort van voorstudies van zijn werk in Platteland en Outland. Ook in Dorps worden, hoofdzakelijk, maar beslist niet alleen blanke mensen op confronterende wijze geportretteerd. Het gebruik daarbij van flitslicht herinnert aan de werkwijze van Diane Arbus.

Opvallend is dat Dorps nauwelijks kritiek opriep, zoals Platteland dat wel deed. Wellicht omdat Ballen voor Platteland zijn onderwerp expliciet koppelde aan het verschijnsel van armoede onder blanken, een complex historisch thema waarop in Zuid-Afrika lange tijd een taboe heerste. Verder worden de geportretteerden in Dorps eenvoudigweg gekoppeld aan hun woningen en kleine afgelegen dorpen, terwijl Ballen voor Platteland nog verder de marges van het Zuid-Afrikaanse bestaan zocht en de nadruk op personen legde die in de ogen van criticasters als etnische groep van primitieven werden gepresenteerd.

Anno 2011 zal de heruitgave van Dorps nauwelijks stof doen opwaaien.  Eigenlijk betreft het een exacte kopie van de oorspronkelijke uitgave, aangevuld met enkele fraaie extra platen die echter weinig aan het boek toevoegen. Ze lijken wat inspiratieloos gegroepeerd aan het begin van het boek geplaatst, wat doet vermoeden dat er weinig is nagedacht over het nut van een goede beeldselectie.

  Een miniem verschil met de eerste druk is overigens dat de lofuiting door schrijver Andrxe9  Brink op de achterkaft van de oorspronkelijk uitgave, plaats heeft gemaakt voor een commentaar van Ballen zelf, waardoor hij het boek duidelijk plaatst in zijn oeuvre. Dat is jammer want Brink schreef destijds: x91Above all, his view is compassionate. In stripping bare whatever or whoever his camera focuses upon, he knows how to expose x91what is mortal and unsurex92. Unflinching, his camerax92s eye stares at unrelenting reality; at the same time it reveals essences of experience and of being in the world.x92

Juist het woord x91compassionatex92 vormt de basis voor de aanhoudende discussie tussen voor- en tegenstanders van het werk van Ballen, een discussie die vooral na Dorps werd gevoerd. Met terugwerkende kracht stelt Ballen dan ook dat Dorps een cruciaal boek is, dat door de uitgave van Platteland aan betekenis won.

Platteland bleek een kentering in Ballens werkwijze. Dat blijkt duidelijk uit het onlangs verschenen retrospectief Roger Ballen Photographs 1969-2010. Hoewel deze publicatie leidt aan de kwalen waaraan retrospectieven vaak leiden, namelijk de afwezigheid van een thema, geeft het een prachtig inzicht in Ballens ontwikkeling als fotograaf. Voor het eerst worden zijn zeer vroege fotox92s getoond, waarin duidelijk de invloed van het Magnum collectief doorschemert. Dat is niet vreemd. Ballens moeder was werkzaam bij het agentschap en zodoende kwam haar zoon op jonge leeftijd in aanraking met gexebngageerde fotografie. Fotox92s uit zijn eerste boek Boyhood (1979) laten zien dat hij pas met Dorps een eigen stijl ontwikkelde.

Na het nog x91documentairex92 Platteland ontstaat er een spanning tussen feit en fictie in zijn werk. Deze spanning is echter niet altijd even intens aanwezig geweest, hoezeer Ballen ons dit ook wil doen geloven. Na Platteland heeft hij overduidelijk de overstap gemaakt van x91documentairex92 naar x91autonomex92 fotografie. Zo wordt in dit retrospectief bijvoorbeeld genoemd dat Ballen nooit politieke statements maakte over Apartheid, zoals bijvoorbeeld David Goldblatt dat deed. Maar niets is minder waar, de tekst van Platteland plaatst zijn portretten expliciet in de door Apartheid doordrenkte Zuid-Afrikaanse geschiedenis.  Hoewel hij, in tegenstelling tot vele Zuid-Afrikaanse fotografen, niet op de barricades stond was de combinatie van tekst en beeld wel degelijk expliciet.

Vanaf Outland maakt Ballen abstracter werk dat, weliswaar nog steeds in Zuid-Afrika is gemaakt, maar dat er niet meer specifiek betrekking heeft op dit geografische en historische gebied. Ballen zegt zich meer te richten op de algemene psychologische identiteit van de mensheid. Het werk wordt daarmee meer gexebnsceneerd, zonder dat de fotograaf zich hier heel erg veel voorbereidingen voor trof. De surrealistische series die de basis vormden voor publicaties als Shadow Chamber (2005) en Boarding House (2009) werd gepubliceerd wordt zoniet nog abstracter en de mens bevindt zich in deze fotox92s letterlijk in de marge van het beeld. Het interieur waarin personen, figuren en objecten zijn opgesteld, komt wederom centraal te staan en fungeert als metafoor van de menselijke geest. De grote vraag is of het hier de geest van Ballen of toch die van de door hem geportretteerden betreft. Hieruit volgt wederom de vraag of Ballen zijn onderwerp gebruikt voor eigen glorie. Exploiterend of betrokken, kunst of kitsch, het zijn termen aan Ballens werk blijven worden gekoppeld. Mooi of niet, boeiend is het in sowieso.

Roger Ballen
 
Photographs 1969-2009 (2010)
teksten: Ulrich Pohlmann
gebonden 30 x 23 cm
144 paginaxe2x80x99s
uitgever: Kerber Verlag
ISBN: 9783866784628

 
Dorps (2011)
gebonden 29 x 25 cm
160 paginaxe2x80x99s
uitgever: Protea Boekhuis
ISBN: 9781869193942

Het zijn de door inteelt getekende koppen zoals die van Dresie en Casie waarmee de Amerikaan Roger Ballen (1950) in de jaren negentig wereldroem vergaarde. De tweeling vormt een van de centrale fotoxe2x80x99s in Ballenxe2x80x99s publicatie Platteland, Images from Rural South Africa (1994) dat bol stond van fotoxe2x80x99s met arme blanken, niet zelden mentaal beperkt, die zich in de marge van de samenleving bevonden.

De portretten werden gepubliceerd tijdens de zwanenzang van Apartheid. In Zuid-Afrika werden de fotoxe2x80x99s afgeserveerd als grotesk en racistisch. Ballen werd van verraad beschuldigd en werd met de dood bedreigd. Buiten Zuid-Afrika steeg zijn roem echter exponentieel. Platteland bleek voor Ballen de springplank naar internationaal succes, maar vormde tevens een kentering in zijn al even grillige als afwisselende oeuvre. Onlangs verschenen twee interessante titels, Dorps en Roger Ballen, Photographs 1969-2010, met oud en nieuw werk van Ballen.

Ballens oeuvre laat zich moeizaam omschrijven. Dat komt mede doordat de context waarin zijn werk steeds weer wordt gepresenteerd steeds veranderd. Voor een deel is Ballen hier zelf debet aan. De beroemde fotoxe2x80x99s uit Platteland keren steevast terug in andere publicaties, zoals Outland (2001) en Shadow Chamber (2005) waarin de fotoxe2x80x99s de specifiek Zuid-Afrikaanse context verliezen en in een breder psychologische geheel worden gepresenteerd.

Een zwaktebod? Niet perse! Vooral Outland is een sterk, op zichzelf staand boek, dat nogal eens onterecht als derde deel in een trilogie wordt geplaatst. Nee, Outland bevatte nieuwe fotoxe2x80x99s alsmede fotoxe2x80x99s uit Platteland en het eerder verschenen Dorps, Small Towns of South Africa (1986).

Onlangs verscheen bij de Zuid-Afrikaanse uitgeverij Protea Broekhuis een uitgebreide heruitgave van dit boek. Het is een verstandige keuze van de uitgever, want Ballens werk is nog steeds populair en Dorps en Platteland zijn twee moeilijk verkrijgbare titels.

Dorps is vormgegeven zoals Platteland en kan gezien worden als een voorbode van Ballens meesterwerk. Waar Platteland echter slechts uit portretten bestaat, daar bevat Dorps meer fotoxe2x80x99s van interieurs en architectuur. Zo nu en dan portretteerde Ballen de bewoners van deze woningen, een werkwijze die hij voor Platteland geheel zou toepassen.

Het idee voor Dorps ontstond toen Ballen voor een mijnbouwbedrijf talloze kleine Zuid-Afrikaanse dorpjes bezocht. Hij kwam erachter dat de klassieke bouwstijl van deze dorpjes plaats maakte voor modernere gebouwen en ter herinnering diende te worden vastgelegd. De fotoxe2x80x99s van voorgevels, artefacten, oude huisjes en de bewoners doen een grote invloed van Walker Evans vermoeden. De stijlkenmerken waarmee Ballen later zo beroemd zou worden zijn in Dorps voor het eerst aanwezig. Vooral de portretten van de bewoners zijn overduidelijk een soort van voorstudies van zijn werk in Platteland en Outland. Ook in Dorps worden, hoofdzakelijk, maar beslist niet alleen blanke mensen op confronterende wijze geportretteerd. Het gebruik daarbij van flitslicht herinnert aan de werkwijze van Diane Arbus.

Opvallend is dat Dorps nauwelijks kritiek opriep, zoals Platteland dat wel deed. Wellicht omdat Ballen voor Platteland zijn onderwerp expliciet koppelde aan het verschijnsel van armoede onder blanken, een complex historisch thema waarop in Zuid-Afrika lange tijd een taboe heerste. Verder worden de geportretteerden in Dorps eenvoudigweg gekoppeld aan hun woningen en kleine afgelegen dorpen, terwijl Ballen voor Platteland nog verder de marges van het Zuid-Afrikaanse bestaan zocht en de nadruk op personen legde die in de ogen van criticasters als etnische groep van primitieven werden gepresenteerd.

Anno 2011 zal de heruitgave van Dorps nauwelijks stof doen opwaaien.  Eigenlijk betreft het een exacte kopie van de oorspronkelijke uitgave, aangevuld met enkele fraaie extra platen die echter weinig aan het boek toevoegen. Ze lijken wat inspiratieloos gegroepeerd aan het begin van het boek geplaatst, wat doet vermoeden dat er weinig is nagedacht over het nut van een goede beeldselectie.

  Een miniem verschil met de eerste druk is overigens dat de lofuiting door schrijver Andrxc3xa9  Brink op de achterkaft van de oorspronkelijk uitgave, plaats heeft gemaakt voor een commentaar van Ballen zelf, waardoor hij het boek duidelijk plaatst in zijn oeuvre. Dat is jammer want Brink schreef destijds: xe2x80x98Above all, his view is compassionate. In stripping bare whatever or whoever his camera focuses upon, he knows how to expose xe2x80x98what is mortal and unsurexe2x80x99. Unflinching, his cameraxe2x80x99s eye stares at unrelenting reality; at the same time it reveals essences of experience and of being in the world.xe2x80x99

Juist het woord xe2x80x98compassionatexe2x80x99 vormt de basis voor de aanhoudende discussie tussen voor- en tegenstanders van het werk van Ballen, een discussie die vooral na Dorps werd gevoerd. Met terugwerkende kracht stelt Ballen dan ook dat Dorps een cruciaal boek is, dat door de uitgave van Platteland aan betekenis won.

Platteland bleek een kentering in Ballens werkwijze. Dat blijkt duidelijk uit het onlangs verschenen retrospectief Roger Ballen Photographs 1969-2010. Hoewel deze publicatie leidt aan de kwalen waaraan retrospectieven vaak leiden, namelijk de afwezigheid van een thema, geeft het een prachtig inzicht in Ballens ontwikkeling als fotograaf. Voor het eerst worden zijn zeer vroege fotoxe2x80x99s getoond, waarin duidelijk de invloed van het Magnum collectief doorschemert. Dat is niet vreemd. Ballens moeder was werkzaam bij het agentschap en zodoende kwam haar zoon op jonge leeftijd in aanraking met gexc3xabngageerde fotografie. Fotoxe2x80x99s uit zijn eerste boek Boyhood (1979) laten zien dat hij pas met Dorps een eigen stijl ontwikkelde.

Na het nog xe2x80x98documentairexe2x80x99 Platteland ontstaat er een spanning tussen feit en fictie in zijn werk. Deze spanning is echter niet altijd even intens aanwezig geweest, hoezeer Ballen ons dit ook wil doen geloven. Na Platteland heeft hij overduidelijk de overstap gemaakt van xe2x80x98documentairexe2x80x99 naar xe2x80x98autonomexe2x80x99 fotografie. Zo wordt in dit retrospectief bijvoorbeeld genoemd dat Ballen nooit politieke statements maakte over Apartheid, zoals bijvoorbeeld David Goldblatt dat deed. Maar niets is minder waar, de tekst van Platteland plaatst zijn portretten expliciet in de door Apartheid doordrenkte Zuid-Afrikaanse geschiedenis.  Hoewel hij, in tegenstelling tot vele Zuid-Afrikaanse fotografen, niet op de barricades stond was de combinatie van tekst en beeld wel degelijk expliciet.

Vanaf Outland maakt Ballen abstracter werk dat, weliswaar nog steeds in Zuid-Afrika is gemaakt, maar dat er niet meer specifiek betrekking heeft op dit geografische en historische gebied. Ballen zegt zich meer te richten op de algemene psychologische identiteit van de mensheid. Het werk wordt daarmee meer gexc3xabnsceneerd, zonder dat de fotograaf zich hier heel erg veel voorbereidingen voor trof. De surrealistische series die de basis vormden voor publicaties als Shadow Chamber (2005) en Boarding House (2009) werd gepubliceerd wordt zoniet nog abstracter en de mens bevindt zich in deze fotoxe2x80x99s letterlijk in de marge van het beeld. Het interieur waarin personen, figuren en objecten zijn opgesteld, komt wederom centraal te staan en fungeert als metafoor van de menselijke geest. De grote vraag is of het hier de geest van Ballen of toch die van de door hem geportretteerden betreft. Hieruit volgt wederom de vraag of Ballen zijn onderwerp gebruikt voor eigen glorie. Exploiterend of betrokken, kunst of kitsch, het zijn termen aan Ballens werk blijven worden gekoppeld. Mooi of niet, boeiend is het in sowieso.